Harold Bloom: Gjithëfarë “izmash” po e rrënojnë letërsinë

Home » Intervista » Harold Bloom: Gjithëfarë “izmash” po e rrënojnë letërsinë

By elvana on May 30, 2018. No Comments

bloom-600

Michael Skafidas: Keni shkruar mbi dyzetë libra dhe shpesh ju quajnë një akademik superstar. Një kritik është shprehur kësisoj për ju kohët e fundit: “Bloom nuk është Uitmani  apo Melvili …megjithatë ka raste kur ai ngjan se barabitet me ta, me një prani kaq jetësore dhe të përveçme.” A është e mundur që poeti dhe kritiku të jenë në të njëjtin nivel?

Harold Bloom: Nuk jam në garë me Uitmanin, Melvilin apo ndonjë nga personalitetet letrare për të cilët shkruaj. Dhe kjo, pavarësisht nga mosha ime e madhe, me mbi gjashtëdhjetë vjet mësimdhënie me kohë të plotë në Universitetin e Jeilit (Yale). Për mua, mësimdhënia, leximi dhe të shkruarit janë thjesht tre fjalë që përdoren për të njëjtën dukuri. Para së gjithash jam mësues, dhe kjo më bën krenar, sepse është një nga gjërat më të nderuara që mund të bëjë njeriu. Synimi im është të mësoj studentët apo lexuesit e mi si të vlerësojnë shkrimtarët me të vërtetë të mëdhenj në çdo aspekt, ata shkrimtarë që për ty janë të tillë dhe që përmbushin standardet e veprave të mëdha të së shkuarës që nga Homeri dhe Bibla, vepra që shihen si letrare, duke vazhduar me Danten dhe Shekspirin, Miltonin për të ardhur deri tek Prusti dhe Xhojsi. Me ta pasur të qartë plotësisht se po merremi me letërsi me njëmend të madhe dhe domethënëse e shenjuar nga fuqia njohëse, bukuria estetike, origjinaliteti dhe para së gjithash, nga rëndësia e madhe njerëzore, atëherë, ta vlerësojë atë çka do të thotë jo vetëm ta shijojë dhe ta përcjellë këtë ndjesi, por ta kuptojë, të thellojë të kuptuarit e kësaj letërsie.


Unë vetë jam profesor i letërsisë krahasuese dhe për mua është gjithnjë e më e vështirë të përcjell fuqinë e letërsisë tek shumica e studentëve universitarë në kohën tonë.

 
Jam shumë i vetëdijshëm për këtë sfidë. Për shkak të paaftësive të mia fizike, tani u jap mësim dy grupeve me studentë në dhomën time të ndjenjjes. Njëri grup studion gjithmonë Shekspirin, ndërsa grupi tjetër leximin e poezisë. Unë përzgjedh studentët më të mirë ndër gjashtëdhjetë apo shtatëdhjetë studentë që aplikojnë, dhe ata janë më të mirët ndër të mirët; pra janë studentë të shkëlqyer. Por nëse do të isha ende i ri sikurse ju dhe do të doja të përcillja fuqinë e një leximi të duhur në letërsinë krahasuese për studentët, kjo do të ishte shumë e vështirë. Jetojmë në epokën dixhitale, dhe kjo do të thotë se jetojmë në një epokë të imazhit, ku të rinjtë rriten me ekranin e televizionit, dhe para së gjithash, me ekranin e kompjuterit. Është tejet e vështirë për ta që të mësojnë si të lexojnë në mënyrën e duhur. Gjithmonë u them studentëve të mi, duhet të përpiqeni dhe të jepni shembullin tuaj: gjej një vend më vete, qoftë në dhomën tënde apo në natyrë, diku kur moti është i mirë dhe ti të fillosh të lexosh me zë të lartë, dhe dëgjo me vëmendje atë që po lexon, dhe lexoje sërish dhe sërish. Nëse po lexon Uollas Stivensin apo Hart Krejnin, Folknerin apo Emersonin, Uitmanin apo Dikinsonin, Prustin apo Kafkën, Beketin apo Tolstoin, ose ndonjë nga mendimtarët e mëdhenj të së shkuarës, është e nevojshme që t’i dëgjosh, duhet të jetosh brenda tyre. Por në përgjithësi, është kaq e vërtetë kjo që po thoni, sfida jonë si mësimdhënës të letërsisë tani, edhe për një mësues të moshuar si unë, është në një kuptim diçka që shkon përtej aftësisë sonë të mësimdhënies; ka ndodhur një ndryshim tejet i madh në klimën kulturore, e cila ka zhvlerësuar aktin e vështirë të leximit të thellë vetmitar. E admiroj mënyrën kaq të qartë si i shprehni dilemat tuaja si mësues i letërsisë. Këto dilema i kisha edhe unë disa vite më parë, kur isha mësues i një numri shumë më të madh studentësh.


Ju gjithmonë keni qenë avokat i rolit parësor të estetikës: “Të lexosh në shërbim të një ideologjie nuk do të thotë, sipas gjykimit tim, se në fakt ti po lexon”, keni argumentuar. A është e mundur në epokën tonë postmoderne të konsiderosh parësore vlerat estetike të një vepre letrare kundrejt çështjes së racës, shtresës shoqërore dhe gjinisë?

 

Sipas këndvështrimit tim, të gjitha këto ideologji e kanë shkatërruar studimin e letërsisë në  universitete dhe në akademi. Qoftë kur e quajmë feminizëm, dhe realisht nuk është feminizëm, nuk ka të bëjë fare me të drejtat e barabarta për gratë, qoftë kur e quajmë transgjinizëm, ose etnicizëm, ose marksizëm apo me emrin e ndonjërës prej këtyre rrymave franceze, qoftë dekonstruksionizëm ose një formë apo tjetër e gjuhësisë përqasëse[1], apo kur e quajmë me termin e gabuar sipas meje, historicizëm të ri, sepse as nuk është i ri dhe as nuk është historicizëm, por thjesht një iluzion i Fukosë (Foucault), të cilin e njihja personalisht dhe më pëlqente shumë, por që për mendimin tim ka patur një ndikim të dëmshëm, njëlloj si ndikimi i Derridasë, me të cilin gjithashtu kam patur miqësi derisa asaj një ditë i erdhi fundi. Të gjitha këto “izma” janë absurde, pa dyshim; nuk kanë të bëjnë fare me studimin e letërsisë apo me origjinalitetin e saj, Ashtu siç  kam thënë më parë, estetika është një shqetësim individual dhe jo shoqëror.


Në librin tuaj të ri, ju analizoni 12 shkrimtarë ikona të letërsisë, duke nisur nga Uollt Uitmani tek Hart Krejni, shkrimtarë vepra letrare e të cilëve mishëron sublimen amerikane. Shpirti i tyre i brendshëm, apo “fryma” siç e quani ju, përfaqëson  “forcat krijuese të një individi, të cilat janë më të thella dhe më depërtuese se ajo që rëndom quhet thjesht vetëdije… Fryma është shpirti krijues.” Duket sikur “Fryma krijuese e di” është një pasardhës i veprës
Kanoni perëndimor”, në të cilën 21 vjet më parë ju përmendnit “misterin e çuditshëm të gjenisë krijuese.”

 
Po, keni shumë të drejtë. Por në fund fare nuk ka asgjë të mistershme në lidhje me frymën krijuese. Frymëzimi i madh për studimin tim është një libër i mikut tim të mirë E. R. Dodds, “Grekët dhe joracionalja”, libër i cili pati një ndikim të thellë dhe të qëndrueshëm tek unë dhe libri im. Ekziston një kuptim veçanërisht amerikan për frymën krijuese. Në librin tim shqyrtohet vepra e dymbëdhjetë shkrimtarëve, nuk them se ata janë shkrimtarët më të mirë amerikanë, pavarësisht se unë besoj se janë, por nuk i paraqes ata si të tillë. Ata janë sigurisht ndër më të mirët. Dhe nuk mendoj se kontributi i tyre në letërsinë amerikane gjen barasvlerës tek ndonjë shkrimtar i lindur në shekullin e njëzetë. Mendoj se dy personalitetet tona më të mëdha letrare janë Uollt Uitmani dhe Herman Melvili, kësisoj unë bëj një analizë më të plotë të poezisë së Uitmanit dhe pastaj bëj një lexim më të detajuar të librit të mrekullueshëm të Melvilit  “Mobi Dik”. Pas kësaj vijoj me Emersonin, Emili Dikinsonin, një nga poetet më të mëdha dhe ndoshta një poete më origjinale se të gjithë në aspektin e gjuhës, me përjashtim të Uiliam Shekspirit, vazhdoj me Krejnin, një poet për të cilin kam një pasion të veçantë, për fat të keq vrau veten në moshën 32 vjeçare, dhe mbetet sidoqoftë një personalitet i jashtëzakonshëm në poezinë lirike.


Vepra juaj shumë ambicioze “Kanoni perëndimor” rrekej të bënte një listë të veprave kryesore të letërsisë perëndimore dhe disa nga kolegët tuaj janë ankuar se ajo është një listë shumë subjektive dhe e paplotë. Më tepër se njëzet vjet më vonë, a mund të thoni se libri juaj ka patur ndikimin që shpresonit se do të kishte? A ka ndikuar “Kanoni” me synimin e tij për ta orientuar lexuesin për të zgjedhur librat që duhet të lexojnë në atë pak kohë që ata kanë për leximin?


Duhet të jap një përgjigje profesionale për këtë pyetje. Si profesorë të letërsisë, ti dhe unë jemi në të njëjtën anë të barrikadës. Të dy po luftojmë në prapavijë, i dashur koleg. Ne e humbëm luftën. Dhe kur e ke humbur luftën, s’të mbetet gjë tjetër veçse të mbledhësh forcat që të kanë mbetur dhe të hapësh një front në të cilin ti dhe unë dhe ata pak të mbetur si puna jonë luftojnë me ne, ata janë njerëz që besojnë në vlerat humaniste dhe para së gjithash, në vlerat qytetëruese të letërsisë së madhe. Nëse lista e shkrimtarëve i ndihmon lexuesit, unë jam mbrojtës i saj. Por siç dihet, çdo listë është e mangët, dhe më vjen keq që disa shkrimtarë të tjerë mungojnë aty, duhej ta përfundoja librin për një kohë të shkurtër, dhe punova duke shkruar për ata shkrimtarë që unë kisha në mendjen time si shkrimtarë të dorës së parë. Janë disa libra që nuk përmenden në librin tim, çka është më e rëndësishmja, jam tronditur kur kam kuptuar që nuk kam përfshirë (Guido) Cavalcanti-in, një nga lirikët më të mëdhenj, absolutisht me ndikim të madh te Dantja. Por shtëpitë botuese nuk të lënë t’i rishikosh këto gjëra për shkak të rregullave moderne të botimit në kohën tonë. Sidoqoftë, pavarësisht nga kufizimet, mendoj se kjo listë ka pasur më shumë ndikim pozitiv sesa negativ. Herë pas here, ajo sulmohet në faqet e “Nju Jork Tajms dhe media të tjera për shkak se nuk merr parasysh prejardhen etnike të shkrimtarëve dhe marrëzi të tilla.


Në veprën tuaj ju tërheq vazhdimisht lidhja mes seksualitetit dhe të krijimtarisë letrare.  Keni shkruar se “Tre nga katër poetë në Amerikë janë gej ose biseksualë. Më shumë se gjysma e të gjithë poetëve të mëdhenj janë… Shekspiri shkruan si biseksual, sepse ai shkruan në mënyrë universale.” Duket që jeni në një mendje me këndvështrimin e Uitmanit për seksualitetin si kundërhelm ndaj harresës; një forcë e madhe që ia vlen ta ndjekësh dhe të vdesësh për bukurinë dhe të vërtetën, të cilat sipas Dikinsonit, “janë një.”

 
Po, ashtu është. Uollt Uitmani ndoshta nuk ka përvojë haptasi erotike homoseksuale, por poezia e tij është sigurisht thellësisht erotike në këtë kah. Melvili përbënte një shembull të ndërlikuar; ishte i martuar dhe me fëmijë, por ka të dhëna se në vitet e tij të hershme ai kishte pasur përvojë seksuale me të dy gjinitë dhe tek romani i mrekullueshëm “Mobi Dik , bëhet një martesë e cila është e qartë homoseksuale mes Ismailit dhe Queequeg. Emersoni është tërësisht heteroseksual, edhe në dritën e asaj që kritikët feministë kanë thënë, ka dëshmi se e tillë ishte Emili Dikinson. Për sa i përket Houthornit, ai ishte ndoshta i martuari  më i lumtur  në historinë e letërsisë amerikane, por Henri Xhejmsi e dimë se ishte një dashnor tejet aktiv homoseksual me shumë partnerë. Dhe kështu është pra. Pse dikush të bëjë një bujë në lidhje me të, në një mënyrë apo tjetër? Përse njerëzit bëjnë kaq shumë zhurmë për këtë? Askush nuk shkruan poezi cilësore për shkak të orientimit seksual, racës apo përkatësisë etnike. Shkruajnë siç u buron së brendshmi. Por sigurisht, seksualiteti është një forcë lëvizëse e gjenisë së tyre krijuese.


Keni thënë që, “Në moshën 85 vjeçare, zgjohem pas gjumit të parë, dhe pëshpëris vepra të Krejnit, Uitmanit dhe Shekspirit, duke kërkuar të gjej qetësi, ndërsa këta zëra krijuesish të mëdhenj më mbrojnë nga terri i përjetshëm që na afrohet, megjithëse nuk na përpin. A është poezia ilaçi mrekullibërës për jetëgjatësinë?

 
Absolutisht po! Poezia është ilaçi im. Në moshën 85 vjeçare, njeriu vuan nga pagjumësia. Mbrëmë, për shembull, nuk flija dot për shkak të shqetësimeve shëndetësore dhe përfundova duke recituar poezi. Qysh i vogël kam patur një kujtesë të pamatë për sa i përket mbamendjes së teksteve poetike. Kështu që mbrëmë pashë se kisha nisur të recitoj jo vargje të Uitmanit, por poezi të Uollas Stivensit që shprehin vizionin e ndërlikuar të Uitmanit. Unë i di këto poezi përmendësh dhe mund t’jua recitoj edhe juve. Pra, poezia të shëron.


Si i keni marrëdhëniet me mjedisin digjital? A lexoni ndonjëherë on-line? A e përdorni Google-in?


Oh jo, jo! Lexoj. Dhe kujtoj ato që kam lexuar. Mbaj mend gjithçka kam lexuar. S’ia kam nevojën Google-it. E kam kyçur gjithçka në mendje!


Përktheu: Granit Zela

[1]Gjuhësia përqasëse (ose diferenciale) është qasje gjuhësore që kërkon të përshkruajë dallimet dhe ngjashmëritë mes dy gjuhëve.

Leave a Reply