Bisedë në dimër – Intervistë me Tomas Venclovën

Home » Intervista » Bisedë në dimër – Intervistë me Tomas Venclovën

By elvana on May 31, 2018. No Comments

tomas-venclova-512741906e308

Intervistë e zhvilluar me Tomas Venclovën
midis 6 dhe 10 Nëntorit 2004

 

Rigels Halili: I nderuari Profesor! Kam pak problem me fillimin e bisedës sonë, e kjo për dy arsye. Së pari po ju titulloj “Profesor”, ndërkohë që për mua e, mendoj, gjithashtu për shumë lexues të tjerë, jeni në radhë  të parë poet, eseist, njëri i letrave. Së dyti, duke marrë parasysh që kjo bisedë po zhvillohet me anë të e-mailit, mungon këtu konteksti jashtëverbal, kaq i rëndësishëm për ç’do bisedë njerëzore. Por prej këtej do të doja të formuloja dy pyetjet e para, të cilat janë të lidhura me biografinë tuaj. Ç’farë ndodh me Poetin, kur ai kthehet në Profesor? Dhe së dyti, si ndryshon situata e Poetit, kur gjendet në një situatë ku mungon konteksti i gjuhës, në të cilën ai krijon, kur është i mërguar, larg nga publiku i vet, do të thosha vetëm për vetëm me gjuhën e tij? Ç’farë lidhjesh krijon Poeti me gjuhën në këtë situatë?

 

Tomas Venclova: Mendoj se nuk ndryshojnë shumë gjëra. Leksionet dhe puna poetike kanë shumë të përbashkëta ndërmjet tyre. Kurse përsa i përket mungesës së publikut, në Shtetet e Bashkuara ekziston një diasporë lituaneze e madhe në numër, e cila pas vitit 1945 krijoi një rrjet të fuqishëm botues dhe një letërsi me të vërtetë cilësore (besoj se diçka të ngjashme kanë edhe Shqiptarët, apo gjithsesi kanë pasur në të kaluarën, sepse – mesa di unë – figura të shquara të jetës kulturore, si për shembull Fan Noli kanë qënë aktive kryesisht në emigracion). Por në fakt shkruaj jo për diasporën, por për publikun brenda vendit. Jam përpjekur që vjershat dhe esetë e mia të hyjnë në Lituani edhe në kohërat, kur kjo ishte me të vërtetë e vështirë, dhe deri diku ja kam dalë mbanë. Pas vitit 1990 të gjitha këto vështirësi u zhdukën. Tashmë shpesh dëgjoj lituanisht dhe nuk kam problem me këtë. Megjithatë do të thosha se të qënit në mërgim e kthen njeriun drejt – le ta quaj – diakronisë gjuhësore, që do të thotë, se gjuha e etapave më të hershme të jetës fiton po aq peshë sa edhe gjuha e sotme, slangu i sotëm, apo ndoshta bëhet edhe më e rëndësishme. E ndoshta më mirë që ndodh kështu.

 

R.H: Nuk keni qenë “i vetëm” me një biografi të tillë. Shumë poetë e shkrimtarë nga, ta quajmë, “Europa jonë” në gjysmën e dytë të shekullit të XX kanë përjetuar të njëjtën gjë. Mjafton të përmendim Aleksandër Vatin, veprës dhe jetës së të cilit ju i keni kushtuar një libër, Milan Kunderën, apo së fundi miqtë tuaj Czesław Miłoszin dhe Josif Brodskin. Le të ndalemi pak në lidhjet tuaja me këta dy të fundit. Me të parin ju ka lidhur një qytet i mrekullueshëm dhe i papërsëritshëm Vilnius/Wilno[1]. Miłoszi sidomos në esetë e veta sjell shpesh pamje nga ky qytet, Wilno. Ndërkohë Ju, duke marrë marrë parasysh edhe ndryshimin e moshës dhe sidomos të situatës politko-sociale, keni pasur të bëni më tepër me Vilniusin. Ku ndryshojnë këto dy qytete,  ose më saktë këto dy fytyra të të njëjtit qytet?

 

T.V: Kemi shkruar e dialoguar shpesh me Miłoszin për këtë çështje – dialog, i cili është botuar gjerësisht. Po shtoj, se edhe Brodski e pëlqente shumë kryeqytetin e Lituanisë, gati po aq sa edhe Venecian. Wilnon i Miłoszit dhe Vilniusim tim i bashkon mbi të gjitha arkitektura. Në ndryshim nga Varshava, apo të themi Koeningsberg-Kaliningrad, qyteti ynë në përgjithësi i shpëtoi erërave të epokës – as lufta dhe as periudha e komunizmit nuk i shkatërruan monumentet e tij (përveç lagjes së Hebrejve, e cila flitet se do të rindërtohet). Peisazhi i Vilniusit mbeti i pandryshuar. Sepse Vilniusi është po aq qytet, sa edhe peisazh. Kullat e kishave dhe të këmbanoreve ngrihen aty lirshëm dhe në mënyrë kaotike, si pemët e një pylli. Për fat të keq, kohët e fundit, kapitalizmi po bën atë, çka komunizmi nuk ishte në gjendje ta bënte – pamjen e qytetit kanë filluar ta prishin gradaçelat e të ashtuquajturat malle[2]. Në çdo gjë tjetër përveç arkitekturës Wilno dhe Vilnius janë dy qytete krejtësisht të ndryshme, sepse ndoshta në masën njëqind për qind ndryshuan popullsia, traditat dhe stili i të jetuarit. Qyteti polako-hebre y kthye në qytet lituanez. Gjuha lituaneze ndryshon nga gjuha polake pak a shumë po aq sa gjuha shqipe nga ajo italiane. Gjatë periudhës sovjetike u përpoqën, që të na shkulin kujtimin e Wilnos së paraluftës, e në suksesin e këtij procesi një rol të madh luajti edhe fakti, se nacionalistët lituanezë gjithashtu nuk para deshën ta ruanin këtë kujtim. Vetëm këto kohët e fundit po provohet që këto dy fytyra të qytetit të integrohen, e në këto përpjekje përpiqem me sa mundem të marr pjesë edhe unë.

 

R.H: Ndërsa me Brodskim ju bashkon një qytet po aq i rëndësishëm në këtë pjesë të Europës, Moska. Ç’farë ka qënë për Ju ky qytet, apo – duke përdorur një sllogan me natyrë ideologjike – le ta quajmë kryeqyteti i Perandorisë Sovjetike? Si jeni ndjerë në këtë qytet, kur aty jetonin  e punonin Mandelshtami, Ahmatova, Pasternaku? Si ndiheni sot, kur jeni aty përsëri?

 

T.V: Moska gjithmonë, gjithashtu edhe gjatë periudhës sovjetike, ka qenë një qytet shumë interesant. E kam shprehur dikur këtë mendim dhe nuk e hedh poshtë edhe sot, Moska është një nga dy qytetet me të vërtetë më interesante në rruzullin tokësor (i dyti është New York). Nuk kam banuar aty në kohën e Mandelshtamit, por kam pasë njohur personalisht të venë e tij, Nadiezhdën, e cila ka qënë një shkrimtare e madhe dhe një figurë e madhe, një herë jam takuar me Pasternakun dhe disa herë me Ahmatovën. Kjo ishte me të vërtetë një dhuratë nga fati. Do të thosha bile, se në thelb Moska më dha formëm përfundimtare. Ndoshta pikërisht aty dola nga guacka e provincializmit. Kam njohur disidentët moskovitë – Aleksandër Ginzburgun, Natasha Gorbanievskën, pastaj edhe Saharovin, fakt, i cili nuk është pa rëndësi. Me Brodskin më lidh më tepër Petersburgu, ku kam kaluar katër vjet nga jeta ime. Ky është një qytet disa qiej më i bukur sesa Moska. Arkitektura e Petersburgut është një gjë me shumë dobi për poetin, sepse të mëson parimet e kompozicionit (shumë i rëndësishëm është këtu uji, përthyerjet pasqyruese, përsëritjet me ndryshime…). Kurse Vilniusi, në anën tjetër, të mëson asimetrinë dhe të papriturën me arkitekturën e tij të barokut. Sot dhe Moska, dhe Petersburgu, dhe Vilniusi kanë ndryshuar së tepërmi dhe vazhdojnë të ndryshojnë, jo gjithmonë për mirë (Moska po amerikanizohet, Petersburgu po rrënohet pak nga pak, kurse Vilniusi po merr gjithmonë e më tepër disa tipare të një kryeqyteti banal europian). Por për mua këto janë qytetet e rinisë, çka do të thotë se nuk do të largohem kurrë prej tyre.

 

R.H: Do të doja ta ktheja bisedën në një drejtim tjetër. E kam fjalën për të qenit poet nga një vend për shumë njerëz krejtësisht i panjohur në kushtet e mërgimit në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Si ka ndikuar Amerika në krijimtarinë tuaj?

 

T.V: Në emigracion pata fat, sepse gjeta një post të përhershëm në universitet, për më tepër në një universitet të mirë, gjë që do të thotë qetësi nga problemet financiare dhe mundësi për të arritur tek një rreth më i madh lexuesish. Më gëzon fakti, se ajo çka bëj zgjon një farë interesi edhe jashtë kufijve të Lituanisë dhe gjuhës lituaneze. Por nuk ndihem amerikan – preferoj Europën, ku kaloj çdo moment të lirë (natyrisht, pjesa më e madhe e kësaj kohe i takon Lituanisë, por edhe Polonisë dhe Rusisë). Gjithashtu, më i njohur jam në Europë sesa në Amerikë. Nuk e di, nëse Amerika ka ndikuar në krijimtarinë time. Tani shkruaj vjersha më epike, me karakter narrativ, si dhe më ironike, sesa në rini, por ky është ndoshta ndikimi i pjekurisë së moshës.

 

R.H: Jeni jo vetëm një poet i njohur, por edhe një intelektual i angazhuar, shpesh shprehni mendimin tuaj për çështje të ndryshme publike. A mendoni se Poeti duhet të jetë një Intelektual i angazhuar në çështje jashtë-letrare? Mos vallë kjo tingëllon disi anakronike, ose romantike në botën e sotme? Apo ky anagzhim është vetëm një veçori specifike e Europës qëndrore, apo asaj lindore?

 

T.V: Kjo varet nga njeriu dhe nga situata, në të cilën ai ndodhet. Josif Brodski më këshilloi dikur të rrija larg nga angazhimi, duke me thënë, se kjo nuk është aspak diçka e keqe, por se ha shumë kohë, e cila më mirë mund të shfrytëzohet për të shkruar vjersha. Por, primo, nuk jam edhe aq shkrimtar pjellor, secundo, i hyra punës së disidentit qysh kur jetoja në Lituani, sepse mendoja që njeriu i ndershëm në një vend totalitar duhet të merret me këtë punë, e më vonë në emigracion sikur nuk kishte lexet të braktisja diçka tashmë të filluar. Kjo bile edhe i përshtatet karakterit tim, mbase ngaqë më tërheq romantizmi. Më pëlqen të shkruaj jo vetëm vjersha por edhe ese politike (si dhe filologjike). Të marra së bashku numri i tyre është më i madh sesa numri i vjershave, por kjo nuk më shqetëson aspak. Zakonisht ngre zërin kur has, për shembull, mendime arkaike nacjonaliste tek bashkëatdhetarët e mi. Mendime të tilla mund të gjenden në çdo vend të evropianolindor (apo evropianoqëndror gjithashtu), por mendoj se lufta me mendime të kësaj natyre tek njerëz që nuk i përkasin kombit tim nuk një është çështje që më përket mua, por intelektualëve të atij kombi. Angazhimi politik nuk kufizohet vetëm në anët tona – shumë shpesh haset edhe në Perëndim, por kundrejt angazhimit politik majtist aty kam në përgjithësi një qëndrim kritik.

 

R.H: Dhe pyetja e fundit, në vitin 1995 keni qenë në Shqipëri për disa ditë. Si kaloi ky takim i juaji me Shqipërinë? A ju çuditi ajo?

 

T.V: Vizitën në Shqipëri e mbaj mend shumë mirë, edhe pse ishte shumë e shkurtër, zgjati vetëm rreth dy ditë. Jam shkrimtari i dytë lituanez që ka vizituar këtë vend – i pari ka qenë Jurgis Savickis, përfaqësuesi i Lituanisë në Gjenevë  në Lidhjen e Kombëve (kam gjetur bile edhe disa nga godinat, të cilat ai i përshkruan). Lundruam së bashku me të shoqen time nga Bari në Durrës, prej andej me makinë shkuam në Tiranë, ku kaluam pak a shumë një ditë e një natë, më pas me autobus udhëtuam drejt Gjirokastrës në drejtim të Janinës dhe herët në mëngjes kaluam kufirin shqiptaro-grek. Natyrisht përshtypjet nga një udhëtim i tillë janë të sipërfaqshme. Gjithsesi tonat ishin krejtësisht përgjysmake. Nga një anë dukej qartë se Shqipëria është vend i varfër, gati gati vend i Botës së Tretë, dhe se akoma po përballet me trashëgiminë e sistemit totalitar. Nuk do t’i harroj bunkerët, me të cilat ishin (ndoshta janë akoma) mbjellë të dyja anët e rrugës. Në Tiranë banuam në një hotel të dorës së tretë, me të vërtetë të pistë. Në fillim na dhanë një dhomë me banjë të zënë, kur u ankuam, na ndërruan dhomën me një tjetër, ku nuk punonte dushi. “Po s’ka problem – na thanë – mund të laheni në njërën banjë, dhe të përdorni banjën tjetër.” Por nga ana tjetër, na pëlqyen monumentet antike në Durrës, eksponatët e pasura të muzeut historik në Tiranë, e mbi të gjitha njerëzit. Në përgjithësi ishin shumë të dashur, të ngrohtë  e  aktivë, e njëkohësisht plot dinjitet – me këtë Shqipëria më kujtoi Kaukazin verior (së bashku me. Çeçeninë), të cilin dikur e njihja shumë mirë. Kurse Greqia – pasi lamë pas Shqipërinë – na la përshtypjen e një vendi jo shumë mirëdashës kundrejt udhëtarëve. Mbi të gjitha në Shqipëri ndihej një diçka, të cilën Mandelshtami e quante “mall për kulturën botërore” – e kjo gjithmonë është tërheqëse. Një nga Shqiptarët që takuam na tha se, kur u hapën kufijtë, menjëherë shkoi në Danimarkë, sepse donte të shihte me  sytë e vet kështjellën e Hamletit. Në librari nuk pamë asnjë lloj libërthash (ndoshta kjo ka ndryshuar që nga 1995 e këtej?) – aty shihej gati vetëm klasika botërore, nga Petrarka tek Sollzhenicini, me siguri në përkthime të reja, sepse dyshoj që të jenë botuar në kohën e Enver Hoxhës. Një pjesë e këtyre përshtypjeve të përgjysmuara gjeti vend në vjershën time shqiptare. Sidoqoftë, do të doja të shkoja në Shqipëri edhe një herë, por këtë herë më gjatë.

 

R.H: Atëherë le të shërbejë kjo fjali e fundit si një ftesë për këtë vizitë. Ju faleminderit për intervistën

[1] Wilno është emri i kryeqytetit të Lituanisë – Vilnius – në gjuhën polake. Gjatë periudhës 1918-1939 ky qytet ka qenë pjesë e shtetit polak. Pas luftës së dytë botërore, kur republikat balltike humbën pavarësinë dhe u bënë pjesë e Bashkimit Sovjetik, qyteti ju kthye Lituanisë, për t’u bërë në vitin 1990 kryeqytet i shtetit të ri e të pavaraur lituanez. (shën i përkthyesit)

[2] Nga fjala anglisht mall, që do të thotë një zonë e gjerë dhe e mbyllur, ku kryhet tregëti. Si një sinonim mund të shërbejë fjala hipermarket, pra një supermarket i madh. (shënim i përkthyesit)

Leave a Reply