Tomas Venclova – Bisedë në dimër

Home » Kryesore » Tomas Venclova – Bisedë në dimër

By elvana on January 24, 2016. No Comments

tomas venclova

 

Poet, eseist, perkthyes, studiues i letërsisë. U lind ne Klajpeda te Lituanisë ne vitin 1937. Mbaroi fakultetin e filologjisë lituaneze në Universitetin e Vilniusit. Ka marrë pjesë në seminarin e Jurij Llotmanit në Tartu të Estonisë. Disident, anëtar i Grupit të Helsinkit. U detyrua nga autoritetet sovjetike të emigrojë ne Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Jep leksione për letërsitë sllave dhe gjuhën lituaneze në Universitetin Yale, SHBA. Si poet debutoi në vitin 1957. Në vitin 1972 u botua vëllimi i tij i parë dhe i vetëm në Lituaninë sovjetike, me titull “Shenja e të folurës”. Poezitë e tij janë përkthyer, midis të tjerash, në rusisht, polonisht, anglisht, italisht. Në vitin 2000 është nderuar me Çmimin Shtetëror të Lituanisë. Ka përkthyer në lituanisht, midis të tjerësh, Ahmatovën, Cvetajevën, Shimborskën, Audenin, Barańczakun, Baudelaire-in, Brodskin, Eliotin, Frostin, Herbertin, Jarryn, Joyce-in, Mandelshtamin, Miłoszin, Norwidin, Pasternakun. Këto poezi janë pjesë e një vëllimi të plotë poetik të Venclovës, në përgatitje e sipër nga Gentian Çoçoli dhe Rigels Halili.

Pas vitesh sërish në Kartagjenë

Josif Brodskit

Hapësira, ku dita njëhsohet me natën, objektet

nuk përmblidhen plotësisht

në kohë: rriten në lentet e pikave të lagështirës shterpë,

mjegullës, shiut pa pushim.

Duke u afruar prej lindjes, toka e zbrazëtisë dhe pafundësisë

mesfutet me shkëlqim çeliku

në agimin plot re, midis ditëve mbushur me hije

dhe netëve të bardha.

 

Fillimi i majit akoma mpreh të gjitha ndjesitë

përballë Hermesit të plagosur

në park akoma ngrihet dhe e mbulon përgjysëm

gjithësia: skela prej dërrasash,

mëse një herë do të fluturojë përbri nga një strofë apo nga thellësia

e mjegullës, me përplasje të spërkatura krahësh

e pasur me ngjyra, një tufë rosash, që ngrinë

në ujin e kallkanosur.

 

Në këtë pikë barazpeshe, nën këtë mugëtim të qiellit

mbijetuam vetëm

ne; miqtë i dërguan shtretërit, krevatet spitalorë

në thellësi krejt tjetër.

Mbi këmishën e njomur ngjiten të përcjella nga era

barishte nën akullin e qiellit

nga thërrimet, copat, në të cilat vazhdojmë të shohim gramatikën,

na arrin një jehonë

 

e kohës së shkuar të njëherëshme. Ky qytet

ka të kaluar sa për dy.

jeton në të e urave, zinxhirëve harmoni e shkëlqim,

e tramvajeve të natës dritë,

i pashuari shkëlqim i llambave nëpër qeli, po ajo

njëtrajtbaltëri në pallate –

kaq herë të lindi vendi, të cilit i është shkruar

vdekja e shpejtë; por nuk kthehesh.

 

Në rrethina, aty, ku mësonim shqiptimin

“kurrë” – ku nuk arrin

shigjeta e lëshuar – duket e vërteta e fjalëve të Katonit:

germadha, të mbuluara nga bari.

Nga rrenojat përhapet në ajrin e freskët e të qetë

kundërmimi mbytës i barishteve në mure;

miu, që në një qyp të thyer gjeti shtëpinë për sot

sillet përbri murit pa iu trembur syri.

 

Nuk besoja, se gjithçka do të mbarojë, se jo këtu

qëllimi do të gjejë shpëtim

Ç’do minutë e plotë lumturie apo dhimbjeje

mbytet në flakë.

Pushime të shkurtra, shkëlqime: vetëm kjo bebes së syrit

i është e dhënë – dhe muzgut –

sidomos në muzg, kur nuk ka ndryshim midis qiellit

dhe njollave të fushave mbuluar me torfë.

 

Asgjë përveç kësaj. Në ecjen e marsit kalivarët e

të ngurtësuara, të pashpi,

godasin në xham – jo për të hyrë në dhomë,

por për të sjellë ndërmend,

se dita kalon, por – edhe pse kjo çështje mbase nuk ka kuptim –

diçka mbetet pas nesh:

bardhësia celuloidale dhe mugëtira e vjershës – ky çift

zotash, që triumfon mbi ne.

 

1995

 

 

Në nder të Shqipërisë

 

Amfiteatër: kulmi qiellor në gërmadha. Lapidarizmi

i gjysëmrrethit të shkallareve. Telat mbi kalime pikëzojnë hapësirën

si pauzat në monolog. Të luash në të tillë skenë!…

Na e bën me dorë një dembeluc, heroi i komedisë

më të mirë të Plautit. Këtu pra ka qenë Epidamnos –

në këtë vend kaq të pasur me egzistencë të varfër.

 

Gjurma prej saj – një copë letër e bërë shuk në duart e tua:

konturet e një koke, dy fjalë: pesë lekë, një avullore

e zezë – e një tipi, që mbijetoi sot vetëm në bankënota. E përveç kësaj –

të çara dritaresh dhe kashtë në kalbëzim mbi trotuar,

hija e një bunkeri mbi gurrizin e një gomari kuqalosh.

 

Në thellësitë, ku Flegetoni rrezëtar, përmbi

pasqyrën e ujit vazhdojnë të lartësohen shkrepa mbrojtës.

Le të pranojmë për një çast se Europa është sistem diellor,

ku tingëllon muzika e sferave dhe planetët rrokullisen:

në këtë rast ky vend është humnera e Plutonit,

boshllëk, ku mbretëron qetësia e përjetshme dhe mungesa e ç’do gjëje.

 

Aty është mirë, ku unë nuk jam. Përsëri kjo thënie

më vjen ndërmend. Shegët nuk janë pjekur në pemë,

por shegë-granatat e dorës po përjetojnë lulëzim.

Mbijetova pushtetin e tre diktatorëve të njëpasnjëshëm,

tre despotëve të tjerë, tashmë i dëbuar, iu urova për më keq.

Po ky i këtushmi ja vlente sa për gjashtë, siç thonë:

 

gjithë botës i përplasi derën në fytyrë. Nën shollë

kërcitje qelqi. Grykë zjarri, si gropë syri në

kryet e kalbura të një Marsiani. Le ta dinë pasardhësit,

se ç’farë shënohej në tunelet e gërryera në shkëmb:

“Nuk do të këtë kurrë më parajsë, purgator, bile

as tokë, ajër, ujë: më e shumta zjarr”.

 

Pak përpara muzgut hundët pa dashur

zbulojnë kudërbimin e vdekjes, minjve dhe rakisë.

Përzierja fishkëllen si miushet në hi.

Siç fëshfërisin gjethet e vdekura të akacies, me atë jehonë

tingëllon zbrazëtia, kur pështillet ngadalë

duke marrë peshë hua nga trupat përreth!

 

Fruti zbardhet – një vile e thatë murale –

dhe shfaqet figura e komikut të vjetër

në renë e tymit të duhanit. Dëgjoj fjalë nga thellësia

e ëndrrës: “Aty ku dje palëvizshmëri, sot panta rhei;

ç’farë është më e mirë – as Zoti vetë nuk e di.

Për një gotë verë – një dollar, për një aforizëm – dy”.

 

1995

 

Shënim i autorit: Vjersha i kushtohet Shqipërisë. Qyteti shqiptar i Durrësit (në lashtësi Epidamnos), në të cilin është ruajtur një amfiteatër romak, ka qënë vendngjarja e komedisë së Plautit “Vëllezërit” (Menaechmi). Një nga heronjtë e saj, paraziti Peniculus, shfaqet në strofën e parë të poezisë, kurse në të fundit parafrazohet shprehja e Heraklitit dhe Sokratit – Panta rhei – çdo gjë rrjedh.

 

 

* * *

 

Të paktën një herë të vetme ne të dyve le të mos na bëhet kufi horizonti.

Shpirti drejtohet dhe më lehtë e kanë bebet e syrit shikimin,

bulevardet largohen në shkëlqimin e zbrazëtisë, akrepat nuk masin më

 

çaste. Vapë. Ç’a thoni Zotëria juaj? – nuk dëgjohet asgjë,

nuk duket asgjë përveç kores së argjendtë rëmba-rëmba të trungjeve:

dallëndyshet dhe fatet humbasin, kur Perëndia është pranë.

 

Bota na lodh sytë, siç lodh mendjen një ndeshje shahu.

Një vile rushi, një gotë na tërheq shikimin – e jo ndonjë

realitet i tjetërsuar. (Shikimi edhe për nja dhjetë vjet akoma do ta ruajë

 

këtë veti, por do kalojë). Një krystal xixëllonjës në rërën e plazhit

apo dritare e hapur, kur i thith oksigjenin perdes prej lini

do të mbetet vetëm ajo, çka amfibrahu do të mbyllë në rrjetat e veta.

 

rrapet që përkulen mbi asfaltin gjëmbaç të rrugës;

copëza shkume që rrëkeja e asgjësë i shpie në

bregun tjetër; dashuria, që luan yjet, siç thoshte Danteja.

 

1995

 

 

* * *

 

R. K.

 

Di vetëm që ka kaluar (në fakt, po kalon)

shekulli ynë i zi – ndoshta jo më shumë

i zi sesa disa të tjerë, por më madhështor e zhurmëmadh.

Ka qënë shekull logjik. Trupat i ktheu në numra,

shpirtin e bloi, plehëzoi, e ktheu në hiç

që mendja t’i gëzohej triumfit. Shpellat e ujqërve

i maskoi me dritën e shpresës – le ta pranojmë, me sukses.

 

Ideve të kryelartësisë i shërbeu sistemi i krematoriumeve,

në rrathët fqinj – nën yllin e gurtë e fjetur pafundësia

e ftohtë akull. Vagoni ndiqte vagonin

frymëmbytur, drejt një Jo-je të madhe, në perëndim dhe në veri.

Por asgjë nuk zgjat përjetësisht. Monumentet e perandorive

rrëzuar në llucë, të mbështjellë nga barishte e degë.

Megafonët heshtën, graniti po shpërbëhet.

 

Ky është vendi i lindjes sonë. Sot, kur po e braktisim

Nuk kemi guximin të hedhim sytë si dikur Orfeu.

Çfarë na shoqëroi? Ironia, durimi,

rrallë – guximi. Më shpesh – një ndjenjë e paqartë

se u bë shumë më pak nga ç’duhej bërë

(ky faji ynë në kalbëzim e sipër – apo mëkat, që Zoti

do na e harrojë, por vallë a do të na e falin fëmijët tanë?).

 

Kjo ishte zgjidhja jonë. Por dinim gjithsesi

si ta pranonim këtë dhuratë të të vërtetës së hidhur.

Të mos lavdërosh vdekjen. Përmbi shinat dhe betonin

të kërkosh me ngulm ënjgjëjt. Të duash. Të ndezësh llambën

në bibliotekë. Të quash me emrin e vet të mirën

dhe të keqen, duke ndjerë, sa e vështirë është të dallohet ndryshimi.

Veç kaq na majfton, apo jo, në shtegtimin tonë nëpër mugëtirë.

 

1995

 

Koment

 

Përpara së gjithash, edhe pse kjo është e vështirë, të duhet gjuha,

e përbaltur në faqet e gazetave, në nekrologjitë e gënjeshtërta,

në errësirërat mbytëse të dhomave të gjumit, në denoncimet e shtypua në

makinë

në gërlatjet e tregtarëve, në llogore, në kudërbimin e sallave spitalore,

në teatret e klasit të tretë

në dhomat e marrjeve në pyetje, në muret e banjave.

Në godinat gri, ku fundin e shkallëve e ruan rrjeta

prej çeliku –  në mënyrë që jo njeriu, por qindvjeçari

në momentin e zgjedhur prej vetes të mund të japë leje për të vdekur –

 

gjuha e ndodhur pranë rënies, e ngjirur, e helmuar nga zhurma

dhe tërbimi. Pikërisht kështu: të duhet gjuha,

e dëbuar në tokë bashkë me ne, sepse

edhe në këtë syrgjin pasqyrohet në të shkëlqimi

 

i pra-fjalës, të lindur si në një gjithësi tjetër.

Na u tha ajo, që të mund të dalloheshim me diçka

nga balta, palmat dhe brazda, bile ndoshta edhe nga ëngjëjt,

dhe duke i dhënë objekteve emra, të kuptonim qartë, ç’farë janë.

 

Ata, të cilët përpiqen të kthehen në hapësirën e tejshkuar tashmë

duke pastruar gjuhën, duhat ta kuptojnë, se

gati me siguri janë të humbur. Sepse, siç dihet, dyert

largohen prej nesh më shpejt nga ç’i afrohemi ne atyre;

 

dhurata barazohet me humbjen; ç’farë u ndërtua

do të kthehet në gërmadhë. Nuk duhet gjithashtu të

hyhet në parajsë të huaj (se parajsa ka shumë). Ai, që ka arritur tek një e tillë

fshin pas vetes gjurmët dhe hedh poshtë çelësin.

 

Thonë, se çdonjëri prej nesh është vegël. Na udhëheq

një forcë, që s’mund ta shohim në fytyrë, sepse do të verboheshim menjëherë

Por nuk është plotësisht kështu. Do të ngjitemi në shkallaren Jakubiane

në ëndrra, symbyllurazi, duke mbledhur forcat, që na mungojnë, pa rrjetën

e shpëtimit poshtë, deri sa lart do të na takojë dikush (apo ndoshta jo).

Nganjëherë na merr mënjanë, na paraqet radhën e dy-tre fjalëve të veta

ndërron zanoren, rregullon sinaksën, shkallën e mbiemrit.

Diçka e tillë ndodh shumë rrallë, por ndodh ama,

 

dhe atëherë ndjen: çka krijove është e mirë,

shkronjat nëpër faqe notojnë si peshqit e vegjël në lumë

dhe nëpër mjegull shkëlqejnë barishte, brigje, qyteti.

Por kush do ta lexojë këtë, nëse do ta lexojë dikush – më mirë bile, që nuk e di..

 

 

Bisedë në dimër

 

Hidh këmbën në këtë pejsazh. Përreth akoma errët.

Pas vargut të dunave gjëllon rruga e zbrazët.

Detërave kontinentet iu hapën luftë.

Të padukshme, por kudo dëgjohen zëra.

Kalimtari apo ëngjëlli një gurmë mbi dëborë

La të lehtë, përgjysmë të mbuluar.

Një breg pasqyrohet në dritaren e kuqërremtë,

Ndoshta toka shterpë e Antarktidës.

 

Thellësia e pangrirë e mbytur në shkumëra

Rërërat s’mundën ta pushtojnë miljen e parë

Aty tej shfaqet një urë, e pastaj zhduket

Dhe përhapet mbretëria e rreptë e dimrit

Nuk ka asnjë telegram, asnjë letër

Veç ca fotografi. Dhe radioja e prishur.

Sikur një qiri me dyllin e vet

E ka vulosur këtë kohë të rrezikshme

 

Si ftohtësira e lagësht dhe si gur i pjerrët

Sa i plotfuqishëm ky rentgen i agimit!

Ti përqëndron sytë, shpërdridhen muret

Kulla ndanë kishës dhe trupi njerëzor.

Në sfondin e bardhë shfaqet vetëm

Konturi i pasigurt i pemëve dhe përmes kores së tyre

Qoftë edhe symbyllur mund të shohësh

Të fundmin kapilar të hollë jetëdhënës

 

“Ky është zakon i keq. Vetëm sa dhembin sytë.

Edhe ca kështu dhe do t’humbasim rrugën”.

“Por, profecia nuk flet për ne”.

Përkulet në anë shtylla e mbuluar nga ngrica.

Kush do ta mendonte, se tej në horizont,

Ku anijet janë të zeza dhe zëri ftohet,

Në më të mrekullueshmin qiell të palëvizshëm

Marsi dhe Jupiteri papritur përfshihen nga flakët

 

Boshësia përzgjatet deri në Atlantik,

Fushat e gjera si salla të hapura.

Shkurti gjendet i fshehur nën shtresën e janarit.

Nga erërat plot lagështirë tkurret fusha

Diku pas detrave qe bien nga malet

Pranë ujrave bregorë shkrihen e murmërohen

Borërat pranverore. “E më tej çfarë?”,

“Përsëri grykëderdhje lumenjsh, gjire dhe porte”.

 

Nën masën ujore të një reje të shfaqur

Të ngjashme me peshqit shkëlqejnë sheshe të ngushtë

“A e mban mend, ç’farë parathanë yjet?”.

“Ky shekull shpjegohet pa qenë nevoja e shenjave,

vetëm me statistikë”. “Afrimi i vdekjes

Gdhend njeriun, bimën dhe gjënë,

Por gjallon diku një farë dhe një sakrificë,

Pra nuk është e vërtetë, se gjithçka e humbur”.

 

“Por ku është dëshmitari? Sepse unë s’kuptoj

Ku ndryshon realiteti nga mashtrimi.

A egziston dikush tjetër në botë përveç ne të dyve?”.

“Për mua ndoshta je vetëm ti”.

“Ku pra është ai i treti? Mos do të thuash,

se askush s’e dëgjon këtë bisedën tonë?”.

“Është qielli dhe janë fushat dëborëmbuluara,

E zëri di të jetojë, edhe pse zemra do të vdesë”.

 

Në mesditë pemët do të jenë të errëta.

Kur të hapet dita, vetëdija do të ruajë

Të krijuara nga asgjëja pak më parë

Gjërat e vockëla në vend të atyre fjalëve:

Një copëz akulli të thyer,

Skeletin e një dege, murin paksa të rënë

Në kthesën e rrugës… Pastaj – qetësi

Nga kjo anë e detit; nga ajo anë e detit.

 

1971

(përktheu në polonisht Czesław Miłosz)

 

Shënim i autorit: Bëhet fjalë këtu për demostratat dhe ngjarjet e dhjetorit 1970 në Poloni. Sipas besimeve popullore në Żmudź (Zhmuxh – krahinë që ndodhet në veri të Lituanisë së sotme, shën i përkth.) viti i lindjes mund të njihet në trungun e pemës së prerë, sepse rrethi paraardhës është jashtëzakonisht i hollë.

 

 

Leave a Reply