Ata s’do të vijnë më – Max Jacob

Max Jacob, djali i një rrobaqepësi të vendosur në Quimper, duke patur për nun Picasso-n (ky qëndroi në shtëpinë e tij pesë vjet), ishte dëshmitari i privilegjuar i lindjes së kubizmit dhe ka qënë i pranishëm në gjenezën e “Vajzat e Avinjonit”. Ka patur miqësi me Julien Gris, Apollinaire-in, Braque-un. Ai kuturisi rishestimin e poezisë në prozë, disa prej të cilave po ia paraqesim më poshtë lexuesit. Gjer në vitin 1921 frekuentonte bohemën monmartroize. E paharrueshme miqësia me Cocteau-në, kurse Mondiliane do të vizatojë për të portrete. Të dy fanepsjet e Krishtit (i pari në muret e dhomës më 1909, kurse i dyti më 1914), e bindën të braktiste besimin hebre dhe t’ i kushtohej besimit katolik . Por shumca nuk i beson seroizish dhe e marrin për një sarhosh, drogaxhi, kloun. Sidoqoftë, këtej e mbrama jeta e tij do të ndryshonte: pasi vendosej në një manastir do të shkruante meditime të shumta dhe do të vizatojë skena të frymëzuara nga Bibla. Max Jacob që, pas mbërritjes në Paris ishte orvatur të pikturonte, do t’ i kushtohej jetës së shkrimtarit, kryesisht poezisë, ku shfaq një talent të pakrahasueshëm si xhonglues fjalësh. Gjatë gjithë jetës së vet ai ka qenë zbulues i talenteve, cytës i shkrimtarëve, piktorëve, muzikantëve. Jacob ishte homoseksual. Femrat tek ai janë objekt qesharakësie, përbuzjeje. Le të vihet re kjo edhe proza e mëposhtme “Gjykimi i femrave”, ku gjesti i femrës së parë, Evës, është aq i rëndomtë dhe banal. Vitet e fundit do t’ i përkushtohej katastrofës që po vinte. Pasi provoi burgun nazist, gjëja e fundit që sajoi ishte ishte një kalambur me fjalën Gestapo (Zhestapo) dhe J’ai ta peau (Zhe ta po)= Unë kam lëkurën tënde. Vdiq nga pneumonia në një kamp përqendrimi.
“Qysh prej Baudelaire-it dhe Rimbaud-së, thotë Eluardi, kërrkush më shumë se ai s’ ia kishte hapur portat e poezisë prozës franceze.”

 

1. LE CHAPEAU DE PAILLE D’ITALIE

A l’endroit où Alger fait pressentir Constantinople, les épaulettes d’or ne furent plus que des branches d’acacia ou réciproquement. La mode est aux grappes de raisin en celluloïd, les dames les pendent en bijoux partout. Un cheval ayant mangé les boucles d’oreilles d’une de mes belles amies est mort empoisonné, le carmin de son museau et la fuchsine du jus de la treille composant un poison mortel

Kapele kashte italiane

Në vendin ku Alger-i parandjen Constantinopole-in, spaletat e arta nuk qenë më veçse degë akaciesh, ose ndërsjelltazi. Është moda e bistakëve të rrushit në celuloid që damat i varin kudo si bizhu. Një kalë pati kullufitur vathët e njërës prej mikeve të mia hamngjitëse dhe vdiq i  helmuar; kërmëzja e feçkës së tij dhe purpuri i lëngut të pjergullës formonin një helm vdekjeprurës.

2. ILS NE REVIENDRONT PLUS

Quand reviendront les fossoyeurs devant la tombe d’Ophélie ? Ophélie n’est pas encore dans son immortelle tombe ; ce sont les fossoyeurs qu’on y mettra si le cheval blanc le veut. Et le cheval blanc ? il vient chaque jour brouter les cailloux. C’est le cheval blanc de l’auberge du Cheval-Blanc devant la tombe. Il a trentesix côtes. La tombe est une fenêtre ouverte sur le mystère

Ata s’do të vijnë më

Kur do të vijnë varrmihësit para varrit të Ofelisë? Se Ofelia nuk është ende në varrin e pavdekshëm: janë varrmihësit që do ta vendosin aty, nëse kali i bardhë e kërkon. Po kali i bardhë? Ai vjen çdo ditë për të kullotur guralecët. Është kali i bardhë i hanit “Kali i bardhë” përpara varrit. Ka tridhjetë e gjashtë brinjë. Varri është një dritare e hapur mbi misterin.

3. UN SOURIRE POUR CENT LARMES

Le cheval respire avec peine : la drogue qu’il reçut pour lui donner du zèle a trahi le projet! et les idoles au faîte des monts ne paraissent pas encore. L’homme insensé piquait les flancs de son cheval et l’univers n’était pas plus grand qu’une calebasse. L’étendard de fumée marquait le sol natal. Reculer? jamais on n’est sorti d’ici. Plus avant ? hélas! le cheval va mourir sur place. Mais voici qu’on entend des musiques dans l’air, c’est comme si l’on grillait de l’idéal. Le printemps joue aux boules avec des arbres verts, et quarante poulains sont vomis par le val.

Një buzëqeshje për njëqind lotë

Kali merr frymë i kalldisur: droga që ka marrë për t’ i dhënë guxim e ka tradhëtuar projektin! Dhe idolet në kukot e maleve nuk ajgëtohen ende. Njeriu çakalloz godet ijet e kalit dhe universi nuk ishte më i madh se një kungull uji. Flamuri i tymit shënjonte vendlindjen. Të zmbrapsej? Kurrë nuk dilet prej këtu. Më përpara? Ajme! Kali do të plandosej në vend. Por, ja, tek dëgjohet muzika në ajër, njëlloj sikur dromcojnë idealin. Pranvera luan me lëmshe në drurët e gjelbër dhe dyzet mëza u vollën prej valsit.

4.JUGEMENT DES FEMMES

Aux enfers, Dante et Virgile inspectaient un baril tout neuf. Dante tournait autour. Virgile méditait. Or ce n’était qu’un baril de harengs saurs. Ève toujours belle habite en ces lieux courbée par le désespoir bien qu’elle ait à sa nudité la consolation d’un nimbe. Ève se pinçant le nez déclara: ” Oh! mais cela sent mauvais! ” et elle s’éloigna.

Gjykimi i femrave

Dantja dhe Virgjili inspektonin në ferr në fuçi fringo të re. Dantja vinte përreth. Virgjili meditonte. Megjithatë ajo nuk ishte veçse një fuçi cironkash të thata. Eva gjithmonë vishej bukur në këto harca të gërbulura nga dëshpërimi, anipse pati tek cullakësia ngushëllimin e një breroje. Eva duke kruajtur hundën deklaroi:” Buah, po kjo vjen erë të keqe” dhe u largua.

5.TRADUIT DE L’ALLEMAND OU DU BOSNIAQUE

A Madame Édouard Fillacier

Mon cheval s’arrête! Arrête aussi le tien, compagnon, j’ai peur! entre les pentes de la colline et nous, les pentes gazonnées de la colline, c’est une femme, si ce n’est pas un grand nuage. Arrête! elle m’appelle! elle m’appelle et je vois son sein qui bat! son bras me fait signe de la suivre, son bras… si son bras n’est pas un nuage.

- Arrête, compagnon, j’ai peur, arrête! entre les arbres de la colline, les arbres inclinés de la colline, j’ai vu un oeil, si cet oeil n’est pas un nuage. Il me fixe, il m’inquiète; arrête! Il suit nos pas sur la route, si cet oeil n’est pas un nuage.
- Écoute, compagnon! fantômes, vies de cette terre ou d’une autre, ne parlons pas de ces êtres à la ville pour n’être pas traités

Përkthim i gjermanishtes apo boshnjakes

Për zonjën Edouart Fillacier

Ndalo kali im! Ndalo, gjithashtu, edhe ti mik! Kam frikë. Midis rrëpirave të kodrave dhe neve, rrëpirave lëndinore të kodrave, është një femër, nëse nuk është një re e stërmadhe. Ndalu! Ajo më thërret dhe shoh gjirin e saj që gufmon! Krahu i saj më bën shenjë ta ndjek, krahu i saj… nëse krahu i saj nuk është një re.

-Ndalo, mik, ndalo, kam frikë! Midis drurëve të kodrinës,drurëve të përkulur të kodrinës, kam parë një sy, nëse ky sy nuk është një re.  Ai gërdoqej, më dokëniste! Ai ndjek çapat tanë në rrugë, nëse ky sy nuk është një re.

-Dëgjo mik! Fantazmat, jetët e kësaj toke, ose të një tjetre, nuk flasin për këto qenie në qytet për të mos qenë marrëveshje.

6. Rue Ravignan

“On ne se baigne pas deux fois dans la même fleuve”

disait la philosophe Héraclite.

Pourtant, ce sont toujours la mêmes qui remonterent!

Au même heurex ils passent gais, ou tristes,

Vous, tous, passants de la rue Ravignan,

Je vous ai donné noms des défunts de la Histoire

Voici Agamemnon, Mme Haska, Ulysse est laitier

Patrocle est au bas de la rue

Q’ un Pharaon est près de moi

Castor dhe Pollux sont les dames du cinquième.

Mais toi, vieux chiffonnier, toi, qui, au féerique matin

Viens enlever les débris encore vivants

Quand j’ eteins ma bonne grosse lampe,

Toi, que je ne connais pas, mistérieux et pauvre

Chiffonnier, toi, chiffonnier, je t’ai nomme

D’un nomme célèbre et noble

Je t’ai nommé

Dostoïevsky.

Rruga Ravignan  

“Lumi  s’ i lag dy herë të njëjtat brigje”

thoshte filozofi Heraklit.

Ndërkaq, janë gjithmonë të njëjtët që ngjiten.

Në të njëjtat orë kalojnë  të gëzuar, apo të trishtë.

Të gjithëve juve, kalimtarë të rrugës Ravignan

ju këtilloj me emrat e të ndjerëve të Historisë:

ja Agamemnoni, znj. Hanska, Ulisi  është bulmetar.

Patrokli, poshtë, në rrugë,

veç një faraon është pranë meje.

Castor-i dhe Pollux-i janë zonja të së pestës.

Por ti leckaxhi, ti, që në agsholin e bryllët

ngrë lart loshnikët ende gjallues

kur unë shuaj llampën buçkarane,

ty, që s’të njoh,  misterioz dhe i karkacultë

ty, leckaxhi, vetëm ty të kam këtilluar

me një emër të famshëm dhe fisnik.

Të kam këtilluar

Dostojevsk

                           I përgati për botim:  Balil Gjini